# Инжил, Яратылув, Рут, Эстер, Юнус: Галатияшылар

Unknown

## ИНЖИЛ


ISBN 978-5-93943-164-4

© Институт перевода Библии, Москва, 2011


## Кирис соьз


Оьрметли окувшылар!

Сиз колынъызга алып турган китап Янъы Антласув деп аталады.

Янъы Антласув Эски Антласув ман бирге Библияды туьзеди.

Библия – савлай дуныяда энъ бек окылатаган китаплардынъ бириси болады. Онда Алла Таала дуныяды, аьдемди калай яратканы эм Муса пайхамбар аркалы аьдемлерге оьзининъ Йорыгын бергени акында хабарланады. Бу Йорыктынъ негизинде Аллага ынанув эм ювык аьдемлерин суьюв турады. Онынъ акында Эски Антласувдынъ биринши бес китабында – Тауратта айтылады.

Ама биз Эски Антласувдынъ калган баска китапларыннан аьдемлер, аьдетинше, Алладынъ Йорыгын, тийисли этип, толтырмаганын билемиз. Аьдемлер Аллады оьрметлевди, ювыгын суьювди тез мутатаган болганлар. Алла Таала пайхамбарларын аьдемлерге йиберетаган эди, ама олардынъ коьплери пайхамбарлардан эситкен Алладынъ соьзине эс бермейтаган эдилер.

Янъы Антласув хабарлайтаган ислер сол заманларда болган эдилер. Аллаху-Таала Иса Масихти аьдемлерди акыйкаттынъ йолына кайтарар, оларды Аллады суьйип уьйретер эм оларга оьмирлик яшавга эсикти ашар уьшин йиберген. «Мессия» соьзи грекше «Христос», «май ягылган» деген маьнеди анълатады: соьйтип сайланган патшаларга, пайхамбарларга эм бас дин куллыкшыларга айтатаган болганлар.

Иса йырма юзйыллык артта Палестинада тувган. Палестина сол заманга Урым империясы ман енъилген эди. Ама онда орынласып яшаган ювытлар оьзлерининъ динин эм ата – бабаларынынъ аьдетлерин саклайтаган болганлар. Алла оларга ят аьдемлердинъ баскыншылыгыннан босатаяк куткарувшыды йибереегине сенетаган эдилер. Алла ман йиберилген куткарувшы Иса Масих болып шыкты.

Ама Ол ювытларга олардынъ саклап турганлары болмай, оннан да коьбиректи этти: Ол савлай аьдем дуныясын куьнадан эм оьлимнинъ куьшиннен куткарды. Исада оны этпеге куьши бар эди, неге десе Оны ман бирге Алладынъ Рухы болган эди.

Янъы Антласув йырма ети китаптан туьзилген. Биринши доьрт китабы – Инжил. «Евангелие» – грек соьзи, грек тилинде «Ийги Хабар» деген тувра маьнеди анълатады. Соьйтип Оьзининъ окувын Иса Масих Оьзи атаган эди. Инжил Исадынъ яшавы, кызмет кылувы, Онынъ окувы эм эткен аьжейиплери, оьлуьви эм оьлилерден тирилуьви акында хабарлайды. Инжил Исага ынанып ызыннан иерген доьрт аьдем мен – Матай, Марк, Лука эм Яхъя ман язылган. Олардынъ баьриси де яде оьзлери Исадынъ яшавында болган ислерди коьргенлер, яде оны коьргенлердинъ хабарларыннан язып алганлар. Инжилдинъ доьрт кесеги бир бириннен оьзлерининъ язылув стильлери мен эм язувшылар Исадынъ яшавынынъ кайсы ислерине айырым эс эткенлери мен баскаланады. Ама олар эш бир зат пан да бир бирлерине карсылык этпейдилер, керисинше, Исадынъ яшавын эм окувын туьрли ягыннан коьрмеге ярдам этедилер. Тап сол ислер христиан Ямагатынынъ туьзилуьвининъ басы боладылар, эм Куран артта Исады, ети пайхамбардынъ негизининъ бири деп, белгилейди.

Иса оьлилерден тирилгениннен сонъ, Онынъ окувы кенъ яйылып басланады. Исадынъ биринши сокталарынынъ яшавы акында «Элшилердинъ ислери» деген китапта хабарланады. Сол китап Инжилден сонъ келеди. Оны Инжилдинъ бир кесегининъ авторы Лука язган. Лука бу китапта язылганды оьзи коьрген эм де сол ислердинъ коьбисинде катнаскан. «Элшилердинъ ислери» китаптынъ ортасындагы геройлардынъ бири – Петер эм Паул. Исадынъ артыннан иерген эки айтувлы соктасы. Олар Иса акында хабарды яяр уьшин коьп куьресип ислегенлер эм Онынъ атыннан коьплеген аьжейиплерди эткенлер.

Исадынъ биринши сокталарынынъ насихатшылары бирерде оьзлерининъ окувшыларына хатлар язатаган болганлар. Онда Исадынъ окувын анълатканлар, Аллага уьшини мен де ынанган аьдем оьзин кайтип юргистпеге кереги акында насихатлаганлар. Бизге еткен йырма бир хат та соьйтип Янъы Антласувга киргистилген. Бу хатлар Исадынъ эм онынъ сокталары акында билмеге суьйгенлердинъ баьрисин айлак та бек кызыксындыраяклар.

Эм Янъы Антласувдынъ сонъгы йырма етинши китабы – Ашылув. Онынъ биринши аятыннан алып, китаптынъ бас темасы кайдай болганы белгиленеди: «Иса Масихтинъ ашылувы. Аллаху-Таала оны Исага Оьзининъ кулларына не зат тез арадан болаягын коьрсетер уьшин берген…» (Ашы. 1:1) Бу китап Исадынъ энъ ювык сокталарынынъ бириси Яхъя ман язылган. Яхъя Янъы Антласувга кирген Инжилдинъ бир кесегининъ эм уьш хаттынъ авторы болады. «Ашылув» китабынынъ мырады – ызыннан иерген сокталарынынъ коьнъиллерин коьтеруьв, неге десе олар, Исадынъ бу дуныя яшавынынъ бир неше онйыллыклары озганнан сонъ, ынанмаган замандаслары ягыннан эм де, айырым болып, оькиметтен оьсе барган душпанлыкты сезетаган эдилер. Бу китап келеекте болаяк куткарылувга уьмит эттиреди. Сонынъ уьшин савлай Янъы Антласув китабындай, тек биринши окувшыларына болмай, баьрисине де каратылады.

Скобкалар ишинде курсив аьриплер мен язылган соьзлер оригинал текстте болмаганлар, оларды биз айтылганнынъ маьнесин ашык этер уьшин косканмыз.

Янъы Антласув басында эски грек тилинде язылган эди, ама эки мынъйыллыктынъ бойында ол савлай дуныядынъ мынъга ювык тиллерине коьширилген. Биз куванышлымыз, энди ногайларга да, баскалардай, бу айтувлы кие китаплар йыйынтыгы ман оьзининъ тувган тилинде таныспага амал бериледи.

Библияды коьшируьвши институт коьшируьвшилерге, редакторларга эм Янъы Антласувдынъ ногай тилинде бу баспалавда катнаскан баьри аьдемлерге оьзининъ разылыгын билдиреди.


## Галатияшылар

### ПАУЛДАН ГАЛАТИЯШЫЛАРГА ХАТ


Галатия провинциясына (Турциядынъ орталыгыннан алыс турган ерде) христиан ямагатлары Паул ман онынъ биринши миссионерлик элгезерлигинде янъы оьмирдинъ 40-ншы йылларынынъ сонъында туьзилген эдилер.

Паул Галатиядан кеткеннен сонъ, коьп заман озбай, янъы ынанганларга баска окытувшылар келгенлер. Олар Алладан куткарылувды алар уьшин Тауратты (Мусадынъ Йорыгын) эм суьннетлев аьдетти толтырмага керегин катырып айтатаган болганлар. Оны ман бирге, олар Паулдынъ уьшини мен де Масихтинъ Ийги Хабарын анълатпага эм насихатламага абырайы йок дегенлер. Паул оны билгенде бек кайгырды эм, сосы ялганлыкка карсы турар уьшин, Галатиядагы янъы ямагатларга хат язды.

Хат бир неше кесектен туьзилген: 1) Паулдынъ оьзининъ Масихке элши кайтип болганы акында хабарлавы; (1-2 бб.) 2) Алла аьдемлерге куткарылувды Тауратты саклавы себепли болмай, а Иса Масихке ынанганы уьшин беретаганын коьрсетуьви (3:1 – 5:12); 3) Ийги Хабар себепли Кие Рух эм суьюв юргисткен яшавды суьвретлеви (5:13 – 6:10); 4) тамамлав (6:11-18).


### 1


1Аьдемлерден йиберилмей яде аьдемлердинъ ярдамы ман сайланмай, Масих Исадынъ эм Оны оьлилерден тирилткен Атасы Алладынъ ыхтыяры ман элши болган Паулдан

2эм мени мен бирге туратаган кардашлардынъ баьрисиннен Галатия элининъ иман ямагатларына салам!

3Атамыз Алладан эм Раббийимиз Масих Исадан сизге шапагат эм тынышлык болсын.

4Атамыз Алладынъ ыхтыяры ман Масих, аьлиги аьйлежи заманнан бизди куткараяк болып, куьналарымыз уьшин Оьзининъ янын берген.

5Ога оьмирлер бойы данък болсын! Амин.


Ялгыз бир Ийги Хабар бар


6Масихтинъ шапагаты ман сизди Оьзине шакырган Алладан сондай тезлик пен баска «ийги хабарга» коьшетаганынъыз мени сейирсиндиреди.

7Йок баска ийги хабар, ама сизде тынышсызлык тувдыратаган эм Масихтинъ Ийги Хабарын терисиннен коьрсетеек болатаган аьдемлер бар.

8Эгер биз яде коьктен маьлек келип, сизге оьзимиз насихат эткен Ийги Хабарга карсы бир хабарды айтып басласа, Алла сонынъ язасын берсин!

9Алдын айтканымдай, соьле де айтаман: ким сизге, кабыл эткенинъизге карсы баска хабарды уьйретеди, Алла сонынъ язасын берсин!

10Мен аьдемлерден ме макул коьруьвди излеймен яде Алладан ма?

11Аьдемлерге ме ярамага шалысаман? Эгер мен соьлеге дейим аьдемлерге яраяк болган болсам, Масих кулы болмас эдим.


Паул калай элши болды


12Кардашларым, сизинъ билгенинъизди суьемен: мен сизге насихатлаган Ийги Хабар аьдемнен тувыл, неге десе мен оны аьдемнен алып уьйренмегенмен, оны мага Масих Иса ашкан.

13Сиз меним ювыт динине берилген алдынгы яшавым акында, эм мен Алладынъ иман ямагатын калай аявсыз кувып, йок этеек болып каьрлегенимди эситкенсиз.

14Халкымда коьплеген тенълерим арасында, ювыт дининде алдыга барып, ата-бабаларымнан калган аьдетлерди сакламага мендей болып оьлшемсиз бек шалыскан йок эди.

15-16Аьле ана карнында мени сайлаган эм шапагаты ман Оьзине кызмет кылмага шакырган Алла Оьз Улын мага эм мен аркалы ашпага макул коьрди эм Онынъ акындагы Ийги Хабарды миллетлерге яймага буйырды. Сол вакытта мен эш бир аьдемнен маслагат излемедим.

17Ерусалимге Меннен алдын элши болганларга бармадым. Тек Арабистанга бардым да сонъ Дамаск шахарына кайттым.

18Уьш йылдан сонъ Ерусалимге, Кефа[1] ман танысаяк болып, бардым эм оны ман он бес куьнди озгардым.

19Тек онда Раббийдинъ оьгей иниси Якуптан баска элшилерден биревди де коьрмедим.

20А сизге язаятырганым Алла алдында оьтирик тувыл.

21Оннан сонъ Сирия эм Киликия эллерине бардым.

22Юдеядынъ иман ямагатларында мен эш биревге де белгили тувыл эдим.

23-24Олар меним акымда тек бир зат эситкенлер: оларды бир заманларда кувган, алдын йок этпеге шалыскан аьдем иманды соьле оьзи насихатлап юреди. Олар меним уьшин Аллады данъклайтаган эдилер.


### 2


Паул баска элшилерге косылады


1Он доьрт йыл оьткенде, мен Барнаба ман бирге, оьзимиз бен Титты да алып, тагы да Ерусалимге бардым.

2Алла мага соьзин ашып, сонда бармага буйырган эди. Мен ондагы энъ белгили аьдемлер мен тек коьрисип, оларга миллетлер арасында уьйрететаган Ийги Хабарды айттым: куллыгымнынъ аьлиги яде алдынгы заманда босына ма экенин билмеге суьйдим.

3Ама олар мени мен бирге келген Титты, ол грек болса да, суьннетленмеге кыстамадылар.

4Кыстырылып арамызга кирген ялган кардашларымыз уьшин келген эдик. Олар бизим Масих Исада тапкан эркинлигимизди карамага эм бизди кул этеек болып, ясыртын келген эдилер.

5Биз, сизде Ийги Хабардынъ акыйкаты саклансын деп, бир саьатке де оларга йолды бермедик эм бойсынмадык.

6Ама белгили деп саналганлар – бир вакытларда олар кайдай болган болсалар да, мага баскалыгы йок: Алла аьдемнинъ тыс сыпатына карамайды. Сол белгили аьдемлер айтканларыма эш бир зат коспадылар.

7Керисинше, Петерге Ийги Хабарды ювытларга яймага тапшырылгандай, мага да ювыт болмаганларга соны яймага буйырылганын коьрдилер.

8Петерге ювытлар ара элшилигинде куьш беретаган (Алла) мага да баска миллетлилер арасында элшилик кызметте ярдам этти.

9Мага берилген шапагатты билгенде, иман ямагатынынъ сакаман деп санаганлары – Якуп, Петер[2] эм Яхъя, ортак кызмет кылувымыздынъ белгиси этип, мага эм Барнабага онъ колын узаттылар. Биз баска миллетлилерге, а олар ювытларга бараягымызды макул эттилер.

10Тек бизден ямагат пакырларына ярдамласувды тиледилер. Мен де оны айырым мукаятлык пан толтырмага каьрледим.


Паул Петерди шуьшлейди


11Ама Петер Антиохияга келгенде, мен оны ман бетпе-бет карсыластым, неге десе ол оьзин аькис юргистип баслаган эди.

12Якуп яныннан бир неше аьдем келгенге дери ол ювыт болмаганлар ман зияпетлерди бирге олтырып ашай эди. Ама сол аьдемлер келгенде, Петер ювытлардан коркып, шетке кагылып, эрекке тайып баслады.

13Сондай экиюзлиликти баска ювытлар да эттилер. Барнабадынъ оьзи де сондай экиюзлиликке бойсынды.

14Ийги Хабардынъ акыйкаты ман туьз бармаганларын коьргенде, мен баьриси турганлай Петерге: «Эгер сен, ювыт бола турып, ювыттай болмай, баска миллетлилердей, яшайтаган болсанъ, не уьшин оларды ювытлардай яшатпага каьрлейсинъ?

15Биз табиатымыз бан ювытпыз, „куьнага туьскен миллетлер“ ден тувылмыз.

16Ама аьдем Таурат йорыкларын толтырувы ман тувыл, а Иса Масихке сеними мен акланганын билемиз. Биз Таурат йорыкларын толтырувымыз бан болмай, тек Масихке сенуьвимиз бен акланар уьшин Ога ынандык. Таурат йорыкларын толтырувы ман эш бир инсан да акланалмаяк.

17Эгер биз оьзимиз, Масих аркалы акланувымызды излеп, куьналы болып шыксак, сол заманда Масих куьнага кылынувшы болады ма? Эш болмас!

18Неге десе, эгер мен бузганымды янъыдан туьзетаган болсам, соны ман оьзимди оьзим йорыкты бузувшы болганымды коьрсетемен.

19Мен, Алла уьшин яшаяк болып, Таурат йорыгы аркалы Таураттан куткарылып, оьлгендей, Масих пен бирге кашка керилгендей болганман.

20Энди мен яшамайман, менде тек Масих яшайды. А соьле денимде яшайтаган болсам, мени суьйген, мени уьшин Оьзин курман эткен Алладынъ Улына сенуьвим мен яшайман.

21Алла шапагатын кери какпайман. Неге десе, эгер Таурат йорыгы ман акланув болатаган болса, сол заманда Масих босына оьлген.


### 3


Таурат йорыгы эм иман


1Ай, акылсыз галатияшылар! Ким сизди саарлады? Масих Исадынъ кашка керилгени коьзлеринъиз алдында ашылып коьргистилген эди, тувылма?

2-3Сизден тек сосы затты билгим келеди: сиз Таурат йорыгын толтырувынъыз бан Кие Рухты алдынъызба, яде эситкенлеринъизге ынанувынъыз бан ма? Сиз сондай акылсызсызба? Рухтан баслап, энди оьз куьшинъиз бен толтырмага куьресесизбе?

4Сол кадер коьп затларды тоьзгенинъиз босынама болды?

5Сизге Рухты беретаган, аранъызда аьжейиплерди этетаган Алла муны, Таурат йорыгын толтырганынъыз уьшин ме яде эситкенлеринъизге ынанганынъыз уьшин ме, этеди?

6(Кие Язувда айтылгандай): «Ибрагим Аллага ынанды, Алла да ынанганын туврашылыкка санады».

7Муннан сиз анъланъыз: Ибрагимнинъ акыйкат уллары – иманы болганлар.

8Кие Язувда Алла, Ибрагимге: «Сен аркалы баьри миллетлер разылыгымды табаяклар», – деп Ийги Хабарды билдирип, баска миллетлилерди иманы уьшин аклаягын алдыдан айтты.

9Соьйтип, иманлылар сенимли Ибрагим мен разылык табадылар.

10А йорыкты толтырувга таянганлар наьлет боладылар, неге десе язылган: «Таураттынъ китабында белгиленген аьр затты дайым толтырмаганнынъ аьр бирисине каргыс туьсеек».

11Эш бирев де Алла алдында Таурат йорыгы ман акланмаягы белгили, неге десе (Кие Язувда айтылгандай) «туврашыл аьдем иманы ман акланып яшаяк».

12А сол йорык иманга негизленмейди. (Кие Язувда айтылгандай,) «ким йорыкты толтырады, сол оны ман яшар».


Таурат йорыгы эм Алла ваьдеси


13Таурат йорыгы аькелген наьлетликтен Масих бизди азат этти, бизим орнымызга наьлетлевди Оьзине алды, неге десе (Кие Китапта) «Агашка асылган аьр ким – наьлет» деп язылган.

14Масих Иса муны, Ибрагимге берилген разылыкты Оьзи аркалы баска миллетлилерге яяр уьшин, этти. Соьйтип биз ваьде этилген Рухты иман аркалы алдык.

15Кардашларым, аьдемлердинъ ойлаганына коьре айтаман, эш бирев аьтте аьдем эткен антласувдынъ куьшин йоялмайды эм ога бир затты да косалмайды.

16Ама Алладынъ ваьделери Ибрагимге эм онынъ тувдыгына берилген эди. Алла, коьплердинъ акында айткандай, «тувдыкларынъа» деп айтпайды, ама тек биревдинъ акында айткандай: «тувдыгынъа» деп айтады, а сол – Масих.

17Меним айтатаганым бу: эртеден Алла ман беркитилген антласувдан доьрт юз отыз йылдан сонъ туьзилген Таурат, сол антласувдынъ куьшин йойдырып Алладынъ берген ваьдесин бузалмайды.

18Неге десе асабалык Тауратка негизленген болса, ол энди ваьдеге негизленмейди. Ама Алла асабалыкты Ибрагимге ваьдеси мен тапшырган.


Таураттынъ мырады


19Солай болса, не уьшин Таурат йорыгы (яратылган)? Алла оны, куьнага туьскенимизди коьрсетер уьшин антласувына коскан. (Таурат,) ваьде этилген эм (Ибрагимнинъ) тувдыгы болган (Масих) келгенге дери (куьшин саклады); маьлеклер аркалы, орташылык этуьвши (Муса пайхамбардынъ) колы ман (халкка) тапшырылган.

20Ама орташылык этуьвши келисуьвликтинъ эки ягы болган ерде керек. Алла бир ди де!

21Сога коьре Таурат йорыгы Алла эткен ваьделерине карсы болама? Эш болмас! Эгер яшавды береек йорык берилген болса, инсан, акыйкатлай, сол йорык пан акланар эди.

22Кие Язувга коьре буьтин дуныя – куьналыктынъ есиринде, сога коьре Алладынъ ваьде эткени иманга негизленип, Иса Масихке сенген аьдемлерге берилеек.

23Иман шагы келгенге дейим биз Таурат йорыгынынъ есиринде болып, иманнынъ ашылаяк заманына дейим сакланып турдык.

24Биз иманымыз бан акланар уьшин, Таурат, балады мектепке аькелуьвши кулдай, бизди Масихке аькелди.

25Ама энди иман шагы келгенде, биз тербиялавшы кулга бойсынган балаларга усамаймыз.

26Неге десе баьринъиз де Иса Масихке сениминъиз бен Алладынъ уллары болдынъыз.

27Баьринъиз де, сувда шомылдырылып[3] Масих пен бир болганда, янъы кийим кийгендей, Масихти коьнъилинъизге алдынъыз.

28Энди ювыт пан грек, кул ман эркин, эр киси мен хатын арасында баскалык йок: баьринъиз де Масих Иса ман бирсиз.

29Масихтики болсанъыз, сонда сиз Ибрагимнинъ тувдыгысынъыз эм Алла ваьде берген асабалыктан уьлисли боларсыз.


### 4


1Кене де айтып озайым: асаба, баьри муьлк оныкы болса да, аьле бебейлигинде ол кулдан баскаланмайды.

2Атасы белгилеген заманга дейим, асаба тербиялавшыларга эм уьй ислерин юргистуьвшилерге бойсынады.

3Соьйтип биз де, рухымыздынъ бала шагында дуныядынъ баслапкы окувларына кул эдик.

4Ама Алла белгилеген вакыт еткенде, хатыннан тувган эм Таурат йорыгына байлы болып яшаган Улын йиберди.

5Алладынъ Улы, бизди, йорыкка байлы болып яшайтаганларды, эркин этип, Алладынъ уллары этпеге келди.

6Сиз Онынъ уллары болганынъыз уьшин, Алла, Оьз Улынынъ: «Абба![4]Ата!» – деп шакыратаган Рухын сизинъ юреклеринъизге салды.

7Сога коьре сиз энди куллар тувылсынъыз, улларысынъыз. Уллары болганнан сонъ, Алла ваьде бергенлердинъ асабаларысыз.


Паулдынъ галатияшылар уьшин кайгырувы


8Ама эртеден, Аллады танымаган заманынъызда, акыйкатлай алла болмаган затларга кызмет кылдынъыз.

9А энди, сиз Аллады таныйсыз, туврасын айтсам, Алла да сизди таныйды. Солай болса неге артынъызга карувсыз, пайдасыз баслапкы окувларга кайтасынъыз? Оларга янъыдан кул болмага суьесинъизбе?

10Сиз кайдай да бир куьнлерди, айларды, йылларды эм байрамларды да белгилейсинъиз!

11Сизге кылган кызметим бос кеттиме экен деп, кайгыраман.

12Кардашларым, сизден тилеймен, мендей болынъыз, неге десе мен де сиздей болдым. Мага сиз эш бир яман зат этпединъиз.

13Билесинъиз, сизде биринши кере болганымда, авырувым Ийги Хабарды сизге билдируьвге амал берди.

14Меним денимнинъ сыпаты, сизди кыйнаган болса да, сизди шийкендирмеди, меннен шет кактырмады. Сиз мени, Алладынъ маьлегиндей, Иса Масихтинъ Оьзиндей, макул эттинъиз.

15Сизинъ куванышынъыз кайда кетти? Сизинъ уьшин оьзим шаатлык этейим: эгер дейим амал болган болса, сиз аьле коьзлеринъизди кармап алып мага бермеге аьзир эдинъиз.

16Аьше суьйткенде, сизге акыйкатты айтып, мен сизинъ душпанынъыз болдымма?

17Сол аьдемлер сизге бир хыйлы эс бередилер, тек бу ийгиликке тувыл: олар сизди (бизден) айырып, оьзлерине эс бердирмеге суьедилер.

18Аьруьв эди, эгер дейим олар, тек мен сиз бен бирге болганда тувыл, алал ниет пен сизге дайым да эс берселер.

19Балаларым, Масих сизде кепленгенге дейим, мен кыйынлыкта сизди тагы янъыдан дуныяга эндиремен!

20Соьле сизинъ аранъызда болып, давысымды туьрлендирип соьйлемеге суьер эдим. Сиз мени бек сейирсиндирдинъиз.


Хаджар эм Сара


21Таурат йорыгына байлы болып яшамага суьйгенлер, айтынъыз мага, Таураттынъ не зат айтатаганын билмейсизбе?

22Онда, Ибрагимнинъ эки улы болган, бири – кул хатыннан, экиншиси – эркин хатыннан тувган деп, язылган.

23Кул хатыннан бала, дуныяга бала кайтип энетаган болса, соьйтип тувган, а эркин хатыннан болган бала Алладынъ ваьдеси бойынша тувган бала болады.

24Мунынъ терен маьнеси бар: бу хатынлар – эки антласувдынъ белгиси боладылар. Бири Синай тавыннан болып, кул болаяк балаларды табатаган, ол – Хаджар.

25Хаджар Арабистандагы Синай тавына эм аьлиги Ерусалимге келиседи, неге десе ол балалары ман бирге кул болып яшайды.

26Ама коьктеги Ерусалим эркин, бизим анамыз – ол.

27Кие Язувда айтылгандай:

«Суьйин, бала таппаган, каратон хатын!

Бала табув азабын билмеген хатын,

давысынъды коьтер эм суьйингенинъди

кышкырып билдир.

Неге десе эри таслаган ялгыз хатыннынъ балалары

эри болгандыкыннан коьбирек».

28Сиз кардашлар, Исхактай, Алла ваьдесининъ балаларысынъыз.

29Тек эрте замандагындай, баьри баска балалардай тувган бала Рух куьши мен тувганды кайтип кувган болса, сол зат соьле де болады.

30Ама Кие Язувда не зат айтылады? «Кул хатынды эм онынъ улын кувып шыгар, неге десе кулдынъ улы эркин хатыннынъ улы ман бирге асаба болмаяк».

31Сога коьре, кардашлар, биз кул хатыннынъ тувыл, а эркин хатыннынъ балаларымыз.


### 5


Эркинликке шакырув


1Масих бизди эркин этер уьшин босатты. Сонынъ уьшин берк болынъыз эм янъыдан йорыкка кул болманъыз.

2Тынъланъыз! Мен, Паул, сизге айтаман: эгер сиз суьннетленетаган болсанъыз, сизге Масихтен пайда болмаяк[5].

3Оьзин бабага олтырткан аьр кисиге буьтин Таурат йорыгын толтырмага борышлы экенин эсине туьсирмеге суьемен.

4Йорык пан акланмага суьйгенлер, Масихтен айырылдынъыз, Алладынъ шапагатыннан куры калдынъыз.

5Биз болсак, (Масихке) сенип акланувымыз тувдырган уьмиттинъ толтырылувын Кие Рухтынъ ярдамы ман саклаймыз.

6Неге десе Масих Исада суьннетли де суьннетсиз де болув маьнели тувыл. Тек суьюв аркалы аьрекетлеген иман маьнели.

7Сиз аьруьв бара эдинъиз. Сизге акыйкатлыкка бойсынмага ким орав этти?

8(Сондай аьдемлерге) бойсынувынъыз сизди шакырган Алладан тувыл.

9«Бираз ашыткы буьтин ийленген унды ашытар».

10Раббийдики болганынъыз уьшин, баска туьрли ойламассынъыз деп, каты сенимим бар. А сизде тынышсызлыкты тувдыратаган ким болса да куьнасына йолыктырылаяк.

11Кардашлар, эгер мен энди де, суьннетлев керекли деп, уваз айтатаган болсам, не уьшин мени соьле кувадылар? Солай этетаган болсам, (Масих оьлтирилген) каш акында айтатаганым биревдинъ де хатерин калдырмас эди.

12Сизди козгайтаганлар тек оьзлерин суьннет этип калмай, баьрин де кессинлер!


Инсан кылыгы эм Алладынъ Рухы


13Кардашлар, сиз эркинликке шакырылган эдинъиз. Ама сак болынъыз, эркинлигинъиз инсан кылыгынъыздынъ суьйгенин этпеге сылтавы болмасын. Бир биринъизге суьюв мен кызмет кылынъыз.

14Неге десе буьтин Таурат бир йыйма ман белгиленген: «Ювыгынъды, оьзинъди суьйгендей, суьй».

15Эгер дейим бир биринъизди кемирип, есенъиз, сак болынъыз – бир биринъизди йок этерсинъиз!

16Айтканым бу: Рух калай айтса, соьйтип яшанъыз. Ол заманда инсан кылыгынъыздынь куьсегенин толтырмассынъыз.

17Инсан кылыгыныздынъ куьсегени Рухка карсы, Рухтынъ суьйгени де инсан кылыгынъызга карсы. Олар дайым явласадылар, сога коьре, сиз де этпеге суьйген затларды этпейсинъиз.

18Тек сиз Рухтынъ етекшилигинде болсанъыз, Таурат йорыгына байлы тувылсынъыз.

19Инсан кылыгынынъ ислери белгили: олар каьхпелик, арамлык, аьдепсизлик,

20бутларга табынув, сааршылык, явласув, эрисуьв, куьншилик, ашув, куьндеслик, айырылысув, секташылык,

21зарланув, эсируьв, тийиссиз ойынлав эм сондай баска затлар. Мен сизге эртеден айткан эдим эм соьле де айтаман: солай этетаганлардынъ эш биреви де Алла Патшалыгында уьлисли болмаяк.

22Рухтынъ емиси болса суьйим, шатлык, тынышлык, тоьзимлик, танълык, юмартлык, сенимлик,

23юваслык, оьзин тыюв. Солай затларга карсы болган эш бир йорык йок. 24Масих Исадыкылар оьзлерининъ инсан кылыгын непислери эм куьсевлери мен бирге кашта кергенлер.

25Рух пан яшайтаган болсак, Рух коьрсеткен йолда юрейик.

26Бир биримизди ашувландырмай, куьнлемей, бос мактанувдан эрек турайык.


### 6


Ийгилик этпеге арымаяк


1Кардашлар, эгер дейим кимди болса да биревди куьна этип турганда тутсалар, сиз, Рухы болган аьдемлер, оны юваслык пан туьзетпеге керексинъиз. Сиз де туьз йолдан таймас уьшин оьзинъизге сак болынъыз.

2Бир биринъизге авыр юклеринъизди коьтермеге ярдамласынъыз, соьйтип Масих йорыгын толтырарсынъыз.

3Эгер дейим бирев оьзининъ бир заты болмаса да оьзин бир затка санаса, ол оьзин оьзи алдайды.

4Суьйткенде, аьр ким оьзининъ исин тергесин, сол заманда ол баскалардыкы ман тувыл да тек оьзининъ етимислери мен оьктемсир,

5неге десе аьр ким оьзининъ яваплы югин оьзи коьтермеге тийисли.

6Алладынъ соьзи мен насихатланган аьдем аьр туьрли яхшы затын насихатшылары ман боьлиссин.

7Янъылманъыз: Аллады алдамага амал йок. Аьдем не шашса, соны орар.

8Оьзининъ инсан кылыгына ярар уьшин шашув шашкан, сол кылыгыннан каза табар. Рухка ярар уьшин шашкан, Рухтан оьмирлик яшав алар.

9Ийгилик этпеге арымайык, безбей турсак, заман келгенде аслыкты орармыз.

10Сонынъ уьшин, мырсатымыз болса, баьрисине де, боьтен де иманлыларга, ийгилик этеек.


Сонъгы насихатлар эм саламлар


11Каранъыз, сизге оьзимнинъ колым ман сосы уьйкен аьриплерди язаман!

12Аьдемлерге яраяк болганлар сизди суьннетленмеге зорлайдылар, неге десе оьзлери Масихтинъ кашы уьшин кувгынга туьспеге унамайдылар.

13Ама суьннетленгенлер де Тауратты толтырмайдылар, сизди бабага олтыртып, денинъизге эткенлери мен мактанмага суьедилер.

14Мен Раббийим Иса Масихтинъ кашыннан баска эш бир зат пан мактанмага суьймеймен. Сол каш пан бу дуныя меним уьшин, мен де бу дуныя уьшин оьлгенмен.

15Сенинъ суьннетинъ барма яде йокпа – ол маьнели тувыл. Маьнелиси – (Алла ман) янъы яратылган болувынъ.

16Тынышлык эм рагимлик сол йорыкка ызлаганларга, Алладынъ Исраилине!

17Мен тенимде Исадынъ яра белгилерин юргистемен, соны уьшин мага бирев де арбатын кыйынлык тувдырмасын.

18Кардашларым, Раббийимиз Иса Масихтинъ шапагаты сизинъ рухынъыз бан болсын. Амин.


## Соьзлик


Эскертпе: Доьрткил скобкаларга алынган соьзлер энъ эски грек текстлерде распайды.

Кыскартувлар:

э. а. – Масих тувганнан алдын, эрамыздан алдын.

я. э. – Масих тувганнан сонъ, янъы эра.


Абил – Адам ман Хавадынъ экинши улынынъ аты. Алла Абил эткен курманды кабыл эткенде, уьйкен кардашы Кабил, куьнлеп, Абилди оьлтиреди. Бу зат аьдем дуныясынынъ тарихинде биринши аьдем оьлтируьв эди. (Мат 23:35; Им. ювыт. 11:4).


Адам – Алладынъ эмири мен болган биринши аьдем. Аьдемлер дуныясы Адамнан эм Хавадан басланган. Олар, Алла берген йорыкты толтырмай, куьналы болган себепли аьдемлердинъ тувдыкларына куьналары уьшин язалавга оьлим берилген. (Рим 5:12-14; 1Кор 15:45-49).


Акша авыстырувшылар – Ювытлар Алла уьйи уьшин йылда ярым шекел (эки динар) ясакты тоьлемеге керек эди. Бу ясакты тоьлер уьшин Урым акшасын кулланув арам деп саналган, неге десе акшада бутлардынъ (идоллардынъ) символлары бар эди. Сонынъ уьшин Урым акшасын ювыт акшасы ман авыстырмага керек болган. Ама акша авыстырувшылардынъ бу ис уьшин талаплаган аклары керегиннен уьйкен эди.


Алла патшалыгы – Алладынъ дуныяда, патшадай, басшылык этуьви (Инжил, Мат 3:23, Лука 11:20). Алладынъ ыхтыярына бойсынып яшав.


Алла соьзи – 1) кара: Кие Язувлар; 2) Иса Масихтинъ окувы; 3) («Соьз» уьйкен аьрип пен язылса) Иса Масихтинъ Оьзи.


Алла Улы – Алла Соьзи, Иса Масих. Алла Соьзи заманнынъ басыннан алдын Алладынъ ишиннен туватаганы уьшин Масих Алла Улы деп аталады.


Алла уьйи – бурынгы ювытлардынъ Аллага табынув уьйи. Ерусалимде орынласкан Алла уьйин бас деп Сулеймен патша салган эди. Бу уьй элдын арамыздан 6-ншы юзйыллыкта бузылган. 5-нши юзйыллыкта янъыдан куралган эм курман этилетаган орын болган. Иса Масих оьлип тирилгеннен 40 йыл сонъ, янъы эрадынъ 70-нши йылында Алла уьйи урымшылар ман йок этилди.


Амин – ювыт тилинде «солай болсын» деген маьнеди анълатады.


Арамей тил – бурынгы еврей (ювыт) эм арап тиллерге ювык тил. Иса Масихтинъ заманында ювытлардынъ куьнлик тили (еврей тил тек синагогларда кулланылатаган эди).


Асия – (С буква ман язылады) Урымнынъ шетиндеги аьлиги Кишкей Азиядынъ (Турциядынъ) бир кесек ерининъ аты. Онынъ бас каласы Эфес болган. Азия сосы ерден атын алады, ама соьле бу соьз баска ерлерди анълатады эм оларды карыстырмага ярамайды. (Эл. Ислери 19:26; Я.а.с. 1:4).


Ассылык – Алла акында яман соьз айтув.


Ата, Атам – арамей тилде «Абба». Соьйтип Иса Масих Аллаху-Таалага айткан, сонъында сокталары да солай айтканлар. (Мк 4:36, Рим 8:15).


Ашыткысыз оьтпек байрамы – кара: «Пасха байрамы».


Аьдем Улы – арамей тилде «киси», «инсан», Кемшиликсиз инсан болганы себепли Иса Масих уьшин кулланылган титул (Таурат, Даниял 7:13).


Аьлеклик аькелеек шийкендирген зат – 1) э. а. 167-ншы йылда селевкид император Антиох Эпифан (Эски Антласув, Даниял 9:27) Ерусалимде Алла уьйинде орынластырган бут (идол); 2) я. э. 70-нши йылында Юдеядынъ коьбисин аьлек эткен урым аскерлери; 3) Келеекте Аллага карсылык этеек душпан, таьжел, антихрист.


Аьжейип нышан – Аьдемге Алладынъ йибергенин анълатар уьшин этилген, аьдеттеги табиат законлары ман анълатпага амал болмаган бир коьринис, ис, зат.


Баалзабул – шайтан.


Баска миллетлилер – ювыт болмаганлар.


Бу дуныядынъ басшысы – шайтан, ибилис.


Бут – идол, оьтирик алладынъ сынтасы.


Греклер – Иса Масихтинъ заманында тек Грецияда тувыл, Орта денъиздинъ буьтин куьнтувар кесегинде де яшаган эм грек тилинде соьйлеген халк. Инжилдинъ бир ерлеринде «ювыт болмаганлар» деген маьнеди анълатады. Масихтинъ заманында грек тили дуныядынъ коьп еринде анъламлы болган, сол себепли Инжилдинъ оригиналы грек тилинде язылган.


Даут улы – Исраилдинъ уллы патшасы Даут (э. а. 1010–970 йыл.) ырувыннан шыккан Иса Масихтинъ титулы.


Динар – урым акшасы; Иса Масихтинъ заманында аьдетли исшилерге куьнде бир динар тоьленeр эди.


Дин аьлими – Кие Язувларды коьшируьвди, анълатувды эм уьйретуьвди каьрлеген ювыт дин аьдеми.


Дин куллыкшысы – Алла ман аьдемлер арасында эм Аллага курманлык эттируьвдей дин ислери мен каьрлеген киси.


Еврейше – ювыт тили. Эски Антласувдынъ коьбиси еврейше, бир кесеги арамейше язылган. Иса Масих заманында ювытлардынъ коьбиси еврей тилине бек усаган арамей тилинде соьйлейтаган болганлар.


Забур – Аллага шуькир этуьвин билдиретаган эм данъклайтаган зикирлер йыйынтыгы. Булардынъ бир кесегин патша Даут язган.


Зилот – Масихтинъ заманында Исраилди урым аскершилерден тазаламага шалыскан аьдем.


Ибилис – шайтан (сатана).


Ибрагим – Ибрагим пайхамбар исраилшилердинъ эм баска халклардынъ несиллерининъ басы. Кие Китапта ол, яшав аьллерге эм аьдемлердинъ баа беруьвине карамай, бир Аллага шынты юрек пен берилгенликтинъ, онынъ баьри буйырыкларын толтырмага аьзирликтинъ уьлгиси болады (Рим 4; Им. ювыт. 11:8-19).


Ирод – Инжилде бес кисидинъ аты: 1) э. а. 40-ншы ман 4-нши йыллар арасында, Урым империясына бойсынып, Палестинге басшылык эткен «Уллы» Ирод. Ол оьлгенде, онынъ патшалыгы уьш улы арасында боьлинген эди: Юдея ман Самария Ирод Архелайга (э. а. 4-нши йыл – эрамыздынъ 6-ншы йылы), Галилея ман Перея Ирод Антипага (э. а. 4-нши йыл – эрамыздынъ 39-ншы йылы), керуьв-куьнтувар ерлер Пилипке (э. а. 4-нши йыл – эрамыздынъ 33–34-нши йылы) берилген эди. 2) Иродлардынъ энъ залымы Ирод Архелай (Мат 2:22). 3) Ирод Антипа (яде тетрарх Ирод) оьзининъ оьгей кардашынынъ пишеси Иродиадага уьйленер уьшин биринши пишесине талак салган эди. Яхъя пайхамбар бу исти айыплаганда, Ирод оны, ыслатып, оьлтирген эди. Иса Масихти, оьким шыгарсын деп, Понтий Пилатка йиберген де сол Ирод эди. 4) Уллы Иродтынъ тувдыкларыннан 1-нши Ирод Агриппа патша эрамыздынъ 37-нши мен 44-нши йыллар арасында Палестиннинъ туьрли ерлерине басшылык эткен, 44-нши йылда оьлген (Инжил, Эл. Ислери 12:20-23). 5) 1-нши Ирод Агриппадынъ улы болган 2-нши Ирод Агриппа атасынынъ патшалыгын эрамыздынъ 48-нши йылында алган эди. Элши Паулдынъ оькиминде (судында) болган сол Агриппа эди (Эл. Ислери 25:13 – 26:32).


Иродтынъ аьдемлери – Ирод Антипа ягы болган ювытлар куьби.


Исхак – Ибрагим мен Сарадынъ улы, Якуптынъ атасы болып Якуп аркалы ювытлардынъ атасы болган (Эл. Ислери 7:8).


Йин – коьзге коьринмейтаган, шайтанга куллык этетаган кара куьш.


Канай – кара: Зилот.


Каш – шуьшли аьдемди, шуьй мен керип, оьлтирер уьшин кулланылган агаш, дарагаш.


Кесар – Урым императордынъ титулы.


Кие – Алладынъ куллыгына багысланган.


Кие Китап – кара: Кие Язувлар (2-нши маьнеси).


Кие Рух – арапша «Рухулкудус», орысша «Дух Святой». Алладынъ Кие «Яны», аьр ерде болган, коьринмеген «Куьши», «Куваты».


Кие Шатыр – Алла уьйи салынганга дейим исраилшилер Аллага «шаатлык шатыры» деген кие шатырда курман эткенлер эм Ога табынганлар (Эл. Ислери 7:44; Им. ювыт. 8:2-5).


Кие Язувлар – 1) Иса Масихке дейим: Эски Антласув (Таурат, Забур, Пайхамбарлар Язувлары); 2) Иса Масих келгеннен сонъ сол Язувларга – Янъы Антласув (Инжил) да косылды.


Куьна – Адам пайхамбар эм Авадынъ Аллага карсылык эткенлери себептен аьдемлер Алладынъ парызларын толтыралмайтаган эм этпеге суьймейтаган болдылар. Бу аьл «куьна» деп аталады. Куьна инсан кылыгымыздан шыгып, Алладынъ буйырыгына карсы болган ойларды, соьзлерди, ислерди анълатады.


Левит – Исраилдинъ Левий ырувыннан болган Алла уьйинде дин куллыкшыларына ярдам этуьвши аьдем.


Майлав – бурынгы заманларда Аллага куллык этер уьшин кулланылаяк заттынъ уьстине яде янъы куллыкка салынаяк аьдемнинъ басына зейтун майын ягатаган болганлар. Бу соьз Инжилде Алладынъ Кие Рухын иманлыларга беруьвин де анълатады.


Масих – еврейше «Машиях», грекше «Христос», арапша «Масих». Бу соьз «май ягылган аьдем» (кара: майлав) деген маьнеди анълатады. Бурынгы пайхамбарлар Куткарувшы Масих (Иса) келеегин алдын билдиргенлер.


Межлис – грек тилинде «синедрион». Бас дин куллыкшылары, аксакаллар эм дин аьлимлериннен куралган, бурынгы ювытлардынъ дин эм миллет кенъеси.


Нух – Алла яманлыкка баткан аьдемлер дуныясын йок этпеге токтасканда, тек ялгыз бир туврашыл Нухты эм онынъ аьелин сав калдырды (Мат 24:37-38).


Онъ ягында турув – бурынгы ювыт культурасында биревдинъ онъ ягында турувы яде олтырувы – энъ сыйлы эм уллы орын деп саналган.


Ораза тутув – Кие Китаптынъ заманында бу соьз астан-сувдан толысынша токтап турувды анълаткан. Соьйтип, аьдем оьзин Аллага аманатлап, оьзининъ Ога бойсынувын коьрсеткен, Оннан куьнасын кешируьвди эм ярдам этуьвди тилеген (Мат 4:2; Лк 18:12; Эл. Ислери 13:2-3).


Осанна – арамей тилде «Энди куткар!» деген алгыс соьз.


Оьтпек сындырув – иманлылардынъ бирге йыйылып ас ишуьви, Иса Масихтинъ оьлуьвин эслеринде тутар уьшин бирге оьтпек сындырып ашавы.


Парисейлер – бурынгы ювытлардынъ куьшли дин куьби. Таурат парызларын мукаят толтырмага куьрескен аьдемлер. Кара: Садукейлер.


Пасха байрамы – бу байрамда ювытлар Алладынъ Муса пайхамбар аркалы олардынъ аталарын Мысырдагы кул болувдан куткарганын эске туьсиредилер. Курманлык козы шалып, ети куьн бойынша ашыткысыз оьтпек ашайдылар. Сол себептен бу байрам ашыткысыз оьтпек байрамы деп те аталады.


Понтий Пилат – эрамыздынъ 26–36-ншы йыллар арасында Урым империясынынъ Юдея элинде басшылык эткен тоьреши.


Раббий – грек тилинде «кириос». Бу соьздинъ маьнеси «ие», «бий».


Рух – кара: Кие Рух.


Садукейлер – бурынгы ювытлардынъ дин куьби. Ынанган затларынынъ коьбиси мен парисейлерге карсы келедилер, мысалыга: 1) Муса пайхамбарга берилген бес китаптан баска язувларды кабыл этпейдилер; 2) йин, маьлек, ян, еннет, яханем, ахырет болганына эм оьлгенлердинъ тирилеегине ынанмайдылар.


Самарияшылар – ювытлар ман бир неше палестин миллетлерден куралган эм ювытлардай тек Аллага ынанган карысык ырув. Самарияшылар ман ювытлар айкаспайдылар.


Самсон – бурынгы исраилшилердинъ душпанлары ман куьресип турган уллы давдынъ аты (Им. ювыт. 11:32).


Саьат – бурынгы заманларда аьдемлердинъ коьбиси куьн баткан вакытты экинши куьннинъ басы деп санайтаган болганлар. Кеше 12 саьатке яде уьшер саьаттен куралган доьртликлерге боьлинген. Куьн бойы куьн тувган заманнан баслап, 12 саьатке боьлинген. Мысалыга, бу системага коьре куьннинъ уьшинши саьати – 09:00 саьат, тогызыншы саьати – 15:00 саьат. Ама бир неше Инжил аьлимлерине коьре Яхъядынъ Ийги Хабарында буьгуьнги системага усаган система кулланылады. Солай болганда, онда «оныншы саьат» деп язылса, 10:00 саьат деп анъламага керек.


Синагог – ювытлар Аллага табынар уьшин йыйылатаган уьй.


Сион – Ерусалим каласы орынласкан тоьбелердинъ бири. Сион соьзи – «Алладынъ уьйин» яде «Алладынъ халкын» символлы суьвретлейди. «Сионнынъ кызы» деген термин «Ерусалим яшавшылары» деген маьнеди анълатады.


Сокта – бир устаздынъ, дин мектептинъ окувшысы.


Сувда шомылдырылып тазаланув – грекше «вафтисма». Инжилде аьдемнинъ сувда шомылдырылып тазаланувы, онынъ тевбеге туьсип, янъы оьмирде яшап баслаганын анълатады.


Суьлеймен – Дауттынъ улы, Исраилдинъ уьшинши патшасы. Энъ биринши Аллага табынув уьйди Ерусалимде Сулеймен салган (Мат 12:42).


Таварых – терен акыйкатты уьйретуьвши айтув, метафоралы кыска хабар.


Таурат – 1) Алла Муса пайхамбарга берген Кие Йорык (шериат); 2) Эски Антласувдынъ сол Йорыкты ишине алган биринши бес китабы; 3) Эски Антласув китапларынынъ баьриси.


Таурат аьлими, Таурат устазы – кара: Дин аьлими.


Тевбе – арап соьзи болып, «ойын туьрлендируьв» деген маьнеси болган бир грекше соьзди анълатады. Тевбе, куьнады эм менменликти койып, Аллага кайтув.


Тетрарх – кишкей ердинъ (юрттынъ) патшасы.


Урым аьдеми – Урым империясында яшаганлардынъ баьриси де урым аьдеми болмаганлар. Урым аьдеми болувдынъ айырым эркинликлери арасында таяк пан тоьбеленуьв эм кашка керилуьвдей авыр язаларды шекпев эм авыр шуьшлевден акланар уьшин императордынъ оькимин талаплав эди. Тувганыннан баслап урым аьдеми болмаганлар бу эркинликти: 1) куллыктан эркин этилуьв мен; 2) уьйкен кызметтинъ савгасы деп; 3) акша тоьлев мен алатаган эди.


Устаз – дин акыйкатларын окытувшы.


Хаджар – Ибрагим пайхамбардынъ пишеси болган Сарадынъ таьвкеси эди. Хаджар, Ибрагимнен ул (Исмаилды) тапкан, ама Ибрагимнинъ асаба тукым калдырувында тек Сарадынъ улы Исхак болган. Исмаилдан, Алла шапагаты ман, уллы халк – исмаилитлер туьзилген. Оларга оьзлерин араплар аькетедилер.


Харун – Муса пайхамбардынъ уьйкен кардашы, Левий ырувыннан. Алла Таала Муса аркалы Тауратты йибергенде, ювытларга биринши дин куллыкшысы болып Харун айырылган эди. Оннан сонъ бас дин куллыкшылардынъ баьри де Харуннынъ ырувыннан болган (Им. ювыт. 5:4).


Шаатлык шатыры – Кара: Кие шатыр.


Шабат куьни – юма аксамнан юма эртеси аксамга дейим заман арасы; ювытлардынъ эш бир ис этпеген сыйлы куьни.


Элши – грекше «апостолос». Бу соьздинъ Инжилдеги маьнеси – Иса Масих Оьзи акындагы Ийги Хабарды яймага тапшырган аьдем, хабаршы. Сондай атты алганлардынъ бириншилери Исага энъ ювык эм Оны ман бирге юрген он эки соктасы алганлар (Мат 10:1-4; Гал 1:11-19).


Эрегожа киюв эм куьл себуьв – ювытлардынъ уллы кайгыды яде куьнады билдируьв аьдети.


Эски Антласув – 1) Иса Масихтинъ заманыннан алдын язылган 39 кие китап (Таурат, Забур эм Пайхамбарлардынъ китаплары); 2) Алладынъ Муса пайхамбар аркалы Исраил халкы ман эткен, Тауратка негизленген антласувы.


Ювыт – жуьйт, юдей, еврей.


Юбантувшы – грекше «параклитос». Бу соьз, «Ярдамшы» эм «Кенъес беруьвши» деген маьнеди анълатып, Алладынъ Кие Рухы ман тенъ маьнели.


Юдея – 1) Урым империясы заманында Палестиннинъ кубыла кесегиннен туьзилген эл; 2) Оны ман бирге ювытлар коьп болган конъысы эллер.


Ямагат – 1) Иса Масихтинъ уьммети, аьр ерде, аьр заманда да Ога ынанганлардынъ ямагаты; 2) Белгили бир ерде йыйылган, Иса Масихке ынанган аьдемлер куьби.


Янъы Антласув – 1) Иса Масихтинъ кашта тоьгилген кие каны аркалы Алладынъ аьдемлерди куткарув уьшин эткен антласувы; 2) Иса Масихтинъ заманыннан сонъ язылган 27 кие китап (Инжил). Бу китаплардынъ коьбиси эрамыздынъ 70-нши йылына, баьриси де 100-нши йылына дейим язылган.


Ясакшы – Иса Масих заманында Урым империясы уьшин оьз халкыннан ясак йыятаган, сол себептен динин эм элин саткан деп саналатаган ювыт.


## Таблица соответствия имен собственных


Байыр атлардынъ келисуьв кеплерининъ таблицасы — Байыр атлардынъ келисуьв кеплерининъ таблицасы

Иса Масих заманындагы Палестина — Иса Масих заманындагы Палестина

Иса Масих заманындагы Ерусалим каласы — Иса Масих заманындагы Ерусалим каласы

Иса Масих заманындагы Ерусалимде болган Алла уьйининъ планы — Иса Масих заманындагы Ерусалимде болган Алла уьйининъ планы

Иса Масихтинъ заманындагы Урым патшалыгы — Иса Масихтинъ заманындагы Урым патшалыгы

Элши Паулдынъ Ийги Хабарды яяр уьшин эткен биринши — Элши Паулдынъ Ийги Хабарды яяр уьшин эткен биринши

Элши Паулдынъ Ийги Хабарды яяр уьшин эткен экинши — Элши Паулдынъ Ийги Хабарды яяр уьшин эткен экинши

Элши Паулдынъ Ийги Хабарды яяр уьшин эткен уышинши — Элши Паулдынъ Ийги Хабарды яяр уьшин эткен уышинши

Элши Паулдынъ Урымга — Элши Паулдынъ Урымга

[1]

1:18 - Кефа: Петер деп те аталады.

[2]

2:9, - 11, 14 Петер: грекше «Кефа» (Петер атынынъ арамейше кеби).

[3]

3:27 - Сувда шомылдырылув: сувда шомылдырылып тазаланув, тевбеге туьсип, янъы яшавга кируьв.

[4]

4:6 - Абба: арамей тилинде «Ата».

[5]

5:2 - Паул суьннетленуьв аьдетти шуьшлемейди, тек сол аьдет Алладынъ разылыгын бизге берип болмас деп айтады. Паул оьзи бабага олтыртылган ювыт эди.